پاسداشت فرهنگ آذربایجان
پایگاه خبری دروازه سنگی:
بازنشر گفتوگو با استاد پرویز یکانی زارع، پژوهشگر فولکلور و تاریخ آذربایجان
علیرضا ذیحق | هفتهنامه اورین | شماره ۵۳ | ۱۳۸۲
مقدمه
پرویز یکانی زارع از فرهیختگان و پژوهشگران برجستهای است که عمر خود را در راه حفظ و احیای فرهنگ و تاریخ آذربایجان سپری کرده است. او علاوه بر نگارش دهها کتاب و مقاله در زمینه فولکلور و تاریخ، سالها به عنوان معلم و استاد دانشگاه به تربیت نسلهای جدید پرداخته است. آنچه او را از دیگر پژوهشگران متمایز میکند، عزم راسخ و تلاش بیوقفهاش در گردآوری و مستندسازی ادبیات شفاهی آذربایجان است. در این گفتوگو، نگاهی به زندگی، پژوهشها و دیدگاههای او خواهیم داشت.
زندگی و فعالیتهای علمی
ـ لطفاً پیش از هر چیز خودتان را معرفی کنید.
من در شب یلدای ۱۳۲۱ در روستای نورآباد (شوغئییب) از محلات یکان شهرستان مرند متولد شدم. تحصیلات زیر دانشگاهی را در شهرستان خوی گذراندم و سپس در دانشگاه ابوریحان بیرونی تهران ادامه دادم.
پس از فارغالتحصیلی، به عنوان معلم در دبستان هدایت شهرستان خوی مشغول به کار شدم و پس از مدتی، در دبیرستانهای این شهرستان تدریس کردم. از سال ۱۳۵۰ به بعد، علاوه بر تدریس در مراکز تربیت معلم، در دانشگاههای علامه طباطبایی (پیام نور فعلی) و دانشگاه آزاد اسلامی خوی به تدریس پرداختم.
افتخار راهاندازی کلاسهای آموزش زبان ترکی آذربایجانی نیز برای نخستین بار در تاریخ شهرستان خوی نصیب من شد. این کلاسها طی سالهای ۱۳۷۹ و ۱۳۸۰ در دانشکده پرستاری این شهرستان برگزار شدند. همچنین، عضو انجمن آثار و مفاخر فرهنگی شهرستان خوی و از مؤسسان کانون نویسندگان این شهر هستم.
آثار پژوهشی و تألیفات
ـ فعالیتهای علمی و پژوهشی شما شامل چه مواردی است؟
من تاکنون ۳۸ اثر تألیفی غیر درسی در زمینه تاریخ و فرهنگ آذربایجان به نگارش درآوردهام که برخی از آنها عبارتاند از:
تاریخ و جغرافیای آذربایجان از ماقبل تاریخ تا دوره معاصر (۴ جلد)
نگاهی به ادبیات شفاهی آذربایجان
ویژگیهای حماسههای آذربایجان
بازیها و سرگرمیهای کودکان آذربایجانی
بابک در آینه تاریخ
شیخ محمد خیابانی؛ زندگی، اندیشه و جنبش
مقدمهای بر نهضت حروفیه
میرزا نوراله خان یکانی، همسنگر راستین ستارخان
مشاهیر و نامآوران شهرستان خوی (۳ جلد)
همچنین، ۲۹ اثر درسی برای تدریس در مراکز تربیت معلم و دانشگاهی تألیف کردهام، ازجمله:
دستور زبان ترکی آذربایجانی
روشهای تدریس علوم اجتماعی و تاریخ
راهنمای استفاده از رسانههای آموزشی
تاریخ علوم
روشهای تحقیق و مطالعه
در کنار این تألیفات، ۷ اثر ترجمه و تحقیقاتی نیز دارم، از جمله:
تاریخ آذربایجان
فولکلور کودکان آذربایجان
میراث فرهنگی نخجوان
کتاب «قوتادغو بیلیک»
علاوه بر اینها، بیش از ۱۶۰ مقاله علمی و پژوهشی در نشریات دانشگاهی، مطبوعات و کنگرههای علمی ارائه کردهام.
چرایی توجه به فولکلور و تاریخ آذربایجان
ـ چه عاملی باعث شد به پژوهش در زمینه فولکلور و تاریخ آذربایجان بپردازید؟
در مطالعاتم متوجه شدم که در دوران پهلوی، تحریف گستردهای در تاریخنگاری ایران صورت گرفته است و بسیاری از حقایق تاریخی مطابق با منافع آن رژیم تغییر داده شده است. این مسئله باعث شد پس از بازنشستگی، به صورت جدی به تحقیق درباره تاریخ و فرهنگ آذربایجان بپردازم. هدف من روشن کردن حقیقت و بازگرداندن هویت واقعی تاریخی به مردم آذربایجان بود.
ـ پژوهشهای شما در زمینه تاریخ آذربایجان چه دورههایی را شامل میشود؟
من تاریخ آذربایجان را از دوران ماقبل تاریخ تا آغاز انقلاب اسلامی بررسی کردهام. در این تحقیقات، نقش ادبیات شفاهی (فولکلور) را در حفظ و انتقال تاریخ مورد توجه ویژه قرار دادهام. فولکلور، که شامل داستانها، ترانهها، امثال و حکم، و آیینهای محلی است، یکی از مهمترین منابع شناخت تاریخ و فرهنگ یک ملت بهشمار میرود.
ـ به نظر شما، ادبیات شفاهی آذربایجان چه نقشی در بازنمایی تاریخ و هویت مردم دارد؟
ادبیات شفاهی، بازتابدهنده زندگی، ارزشها، باورها و آرمانهای مردم است. بسیاری از اشعار، ترانهها و ضربالمثلهای آذربایجان نشاندهنده مبارزات اجتماعی، تغییرات فرهنگی و تحولات تاریخی این سرزمین هستند. به عنوان مثال:
با توجه به سرودهای فولکلوریک، مشخص میشود که در دوره قاجار و پس از شکست ایران از روسیه، مردم چگونه نسبت به این وقایع واکنش نشان دادند.
برخی ترانههای فولکلوریک نشان میدهند که ازدواجهای فامیلی در دوران باستان آذربایجان وجود نداشته و این موضوع در فرهنگ مردم آن زمان نکوهش میشده است.
نغمههای قدیمی، مبارزات دهقانان و طبقات پایین جامعه علیه ظلم و استبداد را به تصویر میکشند.
این نمونهها نشان میدهد که فولکلور، گذشته را نهتنها حفظ کرده بلکه آن را به نسلهای بعدی منتقل نموده است.
نقش پژوهشگران معاصر در حفظ فولکلور
ـ در حال حاضر، چه کسانی در زمینه گردآوری و پژوهش درباره فولکلور آذربایجان فعال هستند؟
خوشبختانه، پژوهشگران و نویسندگان متعددی در این حوزه فعال هستند و تلاش دارند گنجینه فولکلور آذربایجان را از نابودی نجات دهند. با این حال، هنوز هم جای خالی تحقیقات گستردهتر و حمایتهای دولتی در این زمینه احساس میشود.
سخن پایانی
پرویز یکانی زارع یکی از معدود پژوهشگرانی است که تمام زندگی خود را وقف احیای فرهنگ و تاریخ آذربایجان کرده است. آثار ارزشمند او در زمینه فولکلور، تاریخ و ادبیات، گنجینهای ماندگار برای آیندگان خواهد بود. امید است که تلاشهای او و دیگر پژوهشگران این حوزه، زمینهساز حفظ و انتقال فرهنگ غنی آذربایجان به نسلهای آینده باشد.
